Gece otobüsünden inen yolcunun baldırı ağır gelir. Sekiz saatlik uçuşun sonunda da aynı his vardır: bacak şiş, adım ilk dakikada tutuk. Çoğu zaman bu, uzun oturmanın katılığıdır. Aynı hareketsizlik, derin bir toplardamarda pıhtının tutunmasına da zemin hazırlar. Buna seyahat ilişkili venöz tromboemboli denir; halk arasında “ekonomi sınıfı sendromu” diye anılır. Koltuk sınıfı sebep değildir. Asıl olan, saatlerce kıpırdamadan oturmaktır.
Kan neden o koltukta yavaşlar?
Toplardamar pıhtısı üç koşul bir araya gelince kolayca oluşur. Kan yavaşlar, damar iç yüzü zedelenir, kan pıhtılaşmaya yatkın hâle gelir. Uzun yolculukta pıhtıya yol açan başlıca etkendir.
Yürürken baldır kası kasılıp gevşer ve derin toplardamarlardaki kanı yukarı iter. Bu baldır kas pompasıdır. Koltuk uzun süre pompa çalışmaz. Diz bükülü durunca diz arkasındaki popliteal ven de daralır. Akım yavaşlayınca pıhtılaşma faktörleri damar duvarında daha uzun kalır. Pıhtı çoğu zaman baldırın derin venlerinde başlar. Parça kopup akciğere giderse tablo pulmoner embolidir. İkisi birlikte venöz tromboemboli adını alır.
Kabin, otobüs koltuğuna ek ne getirir?
Otobüs, tren ve otomobilde zemin büyük ölçüde stazdır. Dar koltuk, gece uykusu ve az içilen su eklenir. Koridora çıkmak zorlaştıkça baldır daha uzun susar. Cam kenarı bu yüzden koridordan daha elverişsizdir: ayağa kalkmak bir kişiyi daha rahatsız etmeyi gerektirir, yolcu kalkmayı erteler.
Uçuşta oturmaya iki fizik koşul daha biner. Kabin havası kurudur; hissedilmeyen sıvı kaybı artar, kan görece yoğunlaşır. Kabin basıncı da yerdeki oda basıncı değildir. Seyirde kabin, yaklaşık 1.800–2.400 metre irtifaya denk tutulur. Oksijen basıncı düşer.
Bu üçüncü zemin, yalnızca teorik değildir. Sağlıklı gönüllülerde 8 saatlik uçuş, trombin–antitrombin kompleksini ortanca %30 yükseltmiştir. Aynı kişiler 8 saat sinemada oturunca yükseliş olmamıştır. Belirgin yanıt, faktör V Leiden mutasyonu ile oral kontraseptifin birlikte olduğu grupta daha sık görülmüştür. Oturma stazı her uzun koltukta vardır. Kabin, bazı kişilerde pıhtılaşma sistemini ayrıca uyarır.
Süre ile ilişki de ölçülmüştür. On dört çalışmanın birleşik tahmini, yolculuğun venöz tromboemboli riskini seyahat etmeyene göre yaklaşık iki kat artırdığı yönündedir. Kontrol seçimindeki yöntem farkı ayıklanınca tahmin 2,8’e çıkar. Her ek 2 saat, herhangi bir ulaşımda riski yaklaşık %18, hava yolunda yaklaşık %26 yükseltir. Dört saatten uzun yolculuklarda risk belirgindir; kılavuzların somut eşiği çoğu zaman 6 saatin üzeridir. Belirti veren pıhtı, ek riski olmayan yolcuda seyrektir. Riskin küçük bir tabandan yükselmesi, olayın gündelik olmadığını gösterir; saatin etkisini de silmez.
Kimde olasılık büyür?
Kılavuz, uzun yolculukta artmış risk saydığı durumları tek listede toplar. Önceki venöz tromboemboli, yeni ameliyat veya travma, aktif kanser, gebelik, östrojen kullanımı, ileri yaş, kısıtlı hareket, ağır obezite ve bilinen trombofili. Tek başına varis, tromboemboli için ayrıca önemli bir sebeptir. Kronik toplardamar hastalığı olan bacakta akım zaten yavaş olabilir; evre tanımları CEAP sınıflaması ile değerlendirilir, yolculuk riski ise kişisel tabloyla birlikte sorulur.
İki risk üst üste binince tablo değişir. Faktör V Leiden taşıyan ve oral kontraseptif kullanan kişide, uçuş sonrası pıhtılaşma belirteçleri daha kolay yükselir. Yakın zamanda diz veya kalça ameliyatı geçirmiş yolcu için 6 saatlik otobüs, sağlıklı bir yolcuyla aynı anlamı taşımaz. Doktorunuz bu ayrımı yolculuktan önce değerlendirebilir.
Hareket, çorap ve ilaç aynı anlamda değildir
Herkes için geçerli olan katman harekettir. Saat başı koridora çıkmak, ayak bileğini pompalamak, baldırı kasıp gevşetmek stazı böler. Su, alkolün yerini tutmaz; alkol hem sıvı kaybını hem uykuya bağlı hareketsizliği artırır. Koridor kenarı koltuk, kalkmayı kolaylaştırdığı için tercih edilir.
Dereceli kompresyon ikinci katmandır ve her yolcuya otomatik gerekli olmayabilir. Amerikan Göğüs Hekimleri Koleji (ACCP), 6 saati aşan yolculukta riski artmış kişilere diz altı, ayak bileğinde 15–30 mmHg basınçlı çorap önerir. Ek riski olmayan yolcuda aynı çorabı rutin önermez ancak Cochrane derlemesi, 4 saati aşan uçuşlarda çorabın belirgin olarak derin ven trombozunu azalttığını gösterir; çalışmalarda ölüm, pulmoner emboli veya şikâyetle gelen pıhtı ayrılmamıştır. Gösterilen kazanç sessiz pıhtı ve ödem tarafındadır.
Bu medikal basınç aralığı, günlük medikal kompresyon çorapları ile karıştırılmamalıdır. Seyahat çorabı yolculuk süresi ve kişisel riske göre değerlendirilir. İhtiyacınız olan basınçlı çorap çeşidi kompresyon sayfasında bulunmaktadır; “daha yüksek basınçlı çorap her yolcuda daha iyi” anlamına gelmemektedir.
Üçüncü katman ilaçtır ve rutin değildir. ACCP, uzun yolculukta pıhtıyı önlemek için aspirin veya antikoagülan önermez. Çok yüksek riskli kişide ilaç kararı, yolcunun kanama riski ve kullandığı diğer ilaçlarla birlikte hekime aittir. Aspirin bu iş için antikoagülanın yerine konmaz.
Yolculuk bitince tek taraflı baldır şişliği, ısı artışı ve ağrı; ya da ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı, “yol yorgunu” diye geçiştirilecek şikâyetler değildir. Değerlendirme kliniktir. Pıhtı saatler içinde de, sonraki günlerde de belirti verebilir.
Kaynaklar
- Chandra D, Parisini E, Mozaffarian D. Meta-analysis: travel and risk for venous thromboembolism. Ann Intern Med. 2009;151(3):180-190. doi:10.7326/0003-4819-151-3-200908040-00129
- Schreijer AJM, et al. Activation of coagulation system during air travel: a crossover study. Lancet.2006;367:832-838. doi:10.1016/S0140-6736(06)68339-6
- Kahn SR, et al. Prevention of VTE in nonsurgical patients. ACCP Evidence-Based Clinical Practice Guidelines, 9th ed. Chest. 2012;141(2 Suppl):e195S-e226S. doi:10.1378/chest.11-2296
- Clarke MJ, et al. Compression stockings for preventing deep vein thrombosis in airline passengers. Cochrane Database Syst Rev. 2021;4:CD004002. doi:10.1002/14651858.CD004002.pub4
- CDC Yellow Book. Deep vein thrombosis and pulmonary embolism. cdc.gov/yellow-book