Yaşam süresi (lifespan) doğumdan ölüme kadar geçen takvim yıllarıdır. Sağlıklı yaşam süresi (healthspan) kişinin kendi evinde kalabildiği, yürüyebildiği, işini ve ilişkilerini sürdürebildiği yıllardır. İnsanlar daha uzun yaşıyor; hastalık ve yeti yitimiyle geçen yıllar da uzayabiliyor. İki ölçü aynı şey değildir.
Fries 1980’de hastalık ve yeti yitiminin başlangıcının ölüm yaşından daha hızlı ötelenmesini morbiditenin sıkıştırılması (compression of morbidity) olarak tanımladı: hastalıkla geçen dönem hayatın sonuna yığılır. Tersi de görülür: yaşam uzar, bağımlılıkla geçen yıllar da uzar. Longevity programı yıl sayısını değil, işlevin durduğu yeri izler.
A–F neyi gösterir?
Aynı tarama kişiyi tek bir basamağa yerleştirir. Birden fazla bulgu varsa en ağır eşik geçerlidir.
- A — Koruma: beş alanda gerileme yok
- B — Erken bulgu: tek alanda hafif gerileme veya kırılganlık öncesi tablo (prefrail)
- C — Çoklu gerileme: birden fazla alanda hafif veya orta bulgu
- D — Belirgin kapasite kaybı: en az bir alanda belirgin gerileme
- E — Kırılganlık (frailty): Fried skoru üç ve üzeri
- F — Günlük işlevde yardım: günlük yaşam aktivitelerinde (ADL) destek gerekir
İzlem üç–on iki ay arasında aynı formla yapılır. C ve üzerinde gerilemenin hangi sistemlerle ilişkili olduğu birlikte okunur. Metabolizma, bağışıklık, kas, sinir, böbrek, akciğer ve damar aynı listededir; damar öncelik değildir.
Ayrıntı: yaşlanma basamakları. Birey taraması: değerlendirme. Beş alan: ICOPE ve içsel kapasite. Çerçeve: uzun ve sağlıklı yaşam.
Kaynaklar
- Fries JF. Aging, natural death, and the compression of morbidity. N Engl J Med. 1980.
- Beard JR, et al. The World report on ageing and health. Lancet. 2016.